Πέντε από τις πιο δυνατές κινηματογραφικές χρονιές

Πέντε στιγμές όπου ο κινηματογράφος αναμετρήθηκε με τα όριά του

Η έννοια της «καλύτερης χρονιάς» στο σινεμά δεν αφορά την ποσότητα επιτυχιών, αλλά τη στιγμή όπου η τέχνη του κινηματογράφου συμπυκνώνει αισθητικές, κοινωνικές και τεχνολογικές εντάσεις. Οι παρακάτω πέντε χρονιές δεν είναι απλώς εξαιρετικές· είναι χρονιές όπου το σινεμά αλλάζει μορφή, αυτοσυνείδηση και ρόλο. Σαφώς είναι υποκειμενικό και σίγουρα είναι και άλλες. Το ντοκιμαντέρ του Netflix υποστηρίζει πως το 1975 είναι μια από τις καλύτερες χρονιές με ταινίες όπως η Φωλιά του Κούκου, το Barry Lyndon, το Dod Day Afternoon, τα Σαγόνια του Καρχαρία ή το Rocky Horror Picture Show. Επίσης το 1927 είναι η χρονιά της πρώτης ομιλούσας ταινίας, το Jazz Singer αλλά και μιας από τις καλύτερες ταινίες του Μουρνάου (η Αυγή) και του Φριτς Λανγκ (Metropolis), ενώ το 1994 ο Σπίλμπεργκ χτυπά εις διπλούν με Jurassic Park και Λίστα του Σίντλερ και το Forrest Gump του Ζεμέκις, το Pulp Fiction του Ταραντίνο και το Lion King της Disney. Ας δούμε όμως πέντε από τις πιο εμβληματικές χρονιές του σινεμά.

1939 – Η κλασική φόρμα στο απόγειό της

Το 1939 είναι η χρονιά όπου το κλασικό Χόλιγουντ φτάνει σε μια σπάνια ισορροπία ανάμεσα στη βιομηχανική παραγωγή και την καλλιτεχνική ωριμότητα. Το studio system λειτουργεί με απόλυτη αποτελεσματικότητα: σκηνοθέτες, σεναριογράφοι και ηθοποιοί εργάζονται μέσα σε αυστηρά πλαίσια, τα οποία όμως αποδεικνύονται δημιουργικά.

Ταινίες όπως Gone with the Wind και The Wizard of Oz, και οι δύο δια χειρός Victor Fleming, δεν είναι απλώς υπερπαραγωγές, αλλά ολοκληρωμένα αφηγηματικά σύμπαντα, ενώ το Stagecoach του John Ford αναβαθμίζει το γουέστερν από λαϊκό είδος σε κινηματογραφική μυθολογία. Το Mr. Smith Goes to Washington του Capra αποτυπώνει έναν ιδεαλισμό που σήμερα μοιάζει σχεδόν ουτοπικός. Το 1939 καθιερώνει τη «διαφάνεια» της αφήγησης ως κανόνα: το σινεμά αφηγείται χωρίς να δείχνει τον μηχανισμό του. Αξιόλογη ταινία και τα Ανεμοδαρμένα Ύψη του William Wyler με την Merle Oberon και τον Laurence Olivier.

1960 – Η κρίση της αφήγησης και η γέννηση του μοντέρνου σινεμά

Το 1960 είναι μια χρονιά ρήξης. Το κοινό δεν αρκείται πια σε ιστορίες με αρχή, μέση και τέλος, ούτε σε χαρακτήρες με σαφή ψυχολογικά κίνητρα. Το σινεμά αρχίζει να εκφράζει την αβεβαιότητα της μεταπολεμικής συνείδησης.

Το À bout de souffle του Godard εισάγει μια αποσπασματική αφήγηση, όπου το μοντάζ γίνεται δήλωση στάσης ζωής. Το L’Avventura του Antonioni μετατρέπει την απουσία πλοκής σε θέμα, ενώ το La Dolce Vita του Fellini χαρτογραφεί την ηθική και υπαρξιακή κενότητα της σύγχρονης κοινωνίας. Την ίδια στιγμή, το Psycho του Hitchcock λειτουργεί σαν Δούρειος Ίππος: μια ταινία είδους που διαλύει τις αφηγηματικές συμβάσεις από μέσα. Το 1960 είναι η στιγμή που το σινεμά παύει να καθησυχάζει. Παράλληλα, ο Kubrick σπάει ταμεία με τον Σπάρτακο, όπως και ο Otto Preminger με το επικό Exodus με τον Paul Newman, η Elizabeth Taylor κερδίζει το πρώτο της Όσκαρ για το Butterfield 8 του Daniel Mann, έχοντας αντίπαλη την Μελίνα Μερκούρη για το Ποτέ την Κυριακή με την μουσική του Χατζιδάκι να κερδίζει Όσκαρ, ενώ το πρώτο Ocean's 11 πριν την παρέα του George Clooney κάνει εμφάνιση με την παρέα των Frank Sinatra και Dean Martin. Μια από τις κλασικότερες κωμωδίες, το The Apartment του Billy Wilder με τον Jack Lemmon βγαίνει μέσα στην χρονιά, ενώ ο Σουηδός Ingmar Bergman κυκλοφορεί την Πηγή των Παρθένων κερδίζοντας Όσκαρ ξενόγλωσσης ταινίας. Στην Ιταλία ο Βισκόντι σκηνοθετεί τον Ρόκο και τα αδέρφια του με Αλέν Ντελόν και Κατίνα Παξινού και ο ανεξάρτητος Αμερικανός σκηνοθέτης, άτυπος νονός του νέου Χόλιγουντ, Roger Corman, στήνει ένα ιδιάζον μιούζικαλ τρόμου με το The Little Shop of Horrors. 

1974 – Η σκοτεινή ωριμότητα του Νέου Χόλιγουντ

Το 1974 βρίσκεται στο κέντρο του Νέου Χόλιγουντ, αλλά σε μια φάση βαθιάς απογοήτευσης. Η αισιοδοξία της δεκαετίας του ’60 έχει δώσει τη θέση της σε έναν κυνισμό που αντανακλά το Βιετνάμ, το Watergate και τη διάλυση της εμπιστοσύνης στους θεσμούς.

Το The Godfather Part II του Coppola δεν είναι απλώς ένα αριστουργηματικό sequel, αλλά μια τραγωδία για την εξουσία και τη μοναξιά. Το Chinatown του Polanski παρουσιάζει έναν κόσμο όπου η αλήθεια είναι πάντα διεφθαρμένη, ενώ το The Conversation του Coppola, βραβευμένο με Χρυσό Φοίνικα, συλλαμβάνει την παράνοια της παρακολούθησης πριν αυτή γίνει καθημερινότητα. Το 1974 είναι η χρονιά όπου το αμερικανικό σινεμά κοιτάζει τον εαυτό του χωρίς ψευδαισθήσεις. Μια μεγάλη αλλαγή που έρχεται ως αποτέλεσμα των σκανδάλων, των επαναστάσεων, των διαδηλώσεων, των πολέμων. Από κωμωδίες ο Mel Brooks σκοράρει με το Blazing Saddles και το Young Frankenstein στην δεύτερη και στην τρίτη θέση αντίστοιχα του αμερικανικού box office, ενώ είναι η χρονιά που ίσως πιο έντονα από ποτέ πριν ακμάζουν οι ταινίες καταστροφής. Μόνο στο top 10 του box office μετράμε τρεις, το Earthquake, το The Towering Inferno και Airport 1975. Ο Scorsese κυκλοφορεί μια από τις πρώτες πολύ καλές ταινίες του, η Αλίκη δεν μένει πια εδώ με την Ellen Burstyn να κερδίζει Όσκαρ ερμηνείας, ενώ σε ρεσιτάλ ερμηνείας πετυχαίνουμε και την Gena Rowlands στο Under the Influence του John Cassavetes. Ο Sidney Lumet σταματά για λίγο τις πιο πολιτικά φορτισμένες ταινίες με το whodunit, Έγκλημα στο Οριαν Εξπρές της Άγκαθα Κρίστι και ο Jack Clayton σε σενάριο Κόπολα μεταφέρει το μυθιστόρημα The Great Gatsby με τον Robert Redford και την Mia Farrow. Στην Ευρώπη ο Bergman με μικρό μπάτζετ γυρίζει το αριστούργημα Σκηνές από ένα Γάμο για την σουηδική τηλεόραση το 1973 αλλά το 1974 μοντάρεται και προβάλλεται ως ταινία, όπως έκανε και σε άλλες περιπτώσεις. Ο Φελίνι κερδίζει Όσκαρ ξενόγλωσσης ταινίας για το Amarcord και ο Luis Bunuel ξαφνιάζει ξανά με το Φάντασμα της Ελευθερίας.

1999 – Η κατάρρευση της βεβαιότητας στο κατώφλι του 21ου αιώνα

Το 1999 είναι ίσως η τελευταία χρονιά όπου το mainstream σινεμά ρισκάρει τόσο πολύ σε επίπεδο ιδεών. Η έλευση της ψηφιακής εποχής, το άγχος του τέλους της χιλιετίας και η διάχυτη ειρωνεία διαμορφώνουν ένα κλίμα υπαρξιακής ανασφάλειας. Για αυτό δεν είναι τυχαίο που όλοι το μνημονεύουν και πολλοί το θεωρούν το καλύτερο έτος.

Το The Matrix θέτει φιλοσοφικά ερωτήματα για την πραγματικότητα μέσα από ένα blockbuster, το Fight Club του David Fincher αποδομεί την ανδρική ταυτότητα και τον καταναλωτισμό, ενώ το Eyes Wide Shut του Kubrick εξερευνά τον ερωτισμό και την αποξένωση με σχεδόν φασματικό τρόπο. Ταινίες όπως το Magnolia του Paul Thomas Anderson και το Being John Malkovich δείχνουν ότι η αφήγηση μπορεί να είναι χαοτική, πολυφωνική και βαθιά προσωπική. Το 1999 είναι το σινεμά σε κατάσταση υπαρξιακού σοκ. Ας σκεφτούμε μόνο ότι ο Sam Mendes σκηνοθετεί το American Beauty, ο Pedro Almodovar το All About my Mother, βγαίνει το Toy Story 2, ένα από τα καλύτερα σίκουελ ταινίας, η Χίλαρι Σουάνκ κερδίζει Όσκαρ Α Ρόλου για το Boys Don't Cry και η Angelina Jolie  Β Ρόλου για το Girl Interrupted ο Frank Darabont σκηνοθετεί το βιβλίο του Στίβεν Κινγκ Το Πράσινο Μίλι με τον Τον Χανκς, ο Anthony Minghella τον Ταλαντούχο κύριο Ρίπλεί της Πατρίσια Χάισμιθ, ο George Lucas επιστρέφει με το νέο Star Wars που σπάει ταμεία, ο Kevin Smith σκηνοθετεί και γράφει μια από τις καλύτερες κωμωδίες των τελευταίων τριάντα ετών, το αμαρτωλό Dogma με Μπεν Άφλεκ, Ματ Ντέιμον, Σάλμα Χάγιεκ, Άλαν Ρίκμαν και Τζορτζ Κάρλιν και φυσικά τι να πει κανείς για την Έκτη Αίσθηση του Σιάμαλαν που έκανε έκτοτε μόδα στο σινεμά το plot twist, τις ανατροπές και το απρόσμενο τέλος. Μαζί με αυτά η Disney βγάζει το Tarzan, η Universal την νέα Μούμια με τον Brendan Fraser, σκάει απρόσμενα το πρώτο The Blair Witch Project κάνοντας μόδα το found footage θρίλερ, ενώ εισπρακτική επιτυχία κάνει ο Austin Powers και η Νύφη το Σκάσε με την Τζούλια Ρόμπερτς και τον Ρίτσαρντ Γκιρ. Η Ρόμπερτς την ίδια χρονιά παίζει και στο Notting Hill. Το πρώτο American Pie επαναφέρει την μόδα των 80s στις εφηβικές σεξοκωμωδίες, ο Μιγιαζάκι βγάζει την καθηκωτική Πριγκίπισσα Μονονόκε, ο Ντέιβιντ Λιντς και ο Γούντι Άλεν έρχονται με δύο ήσυχες ταινίες τους, το The Straight Story και το Sweet and Lowdown αντίστοιχα και η χρονιά κλείνει με την Fantasia 2000 της Disney και τον Ποντικομικρούλη της Columbia. 

2019 – Ένας απολογισμός πριν το άγνωστο

Το 2019 μοιάζει εκ των υστέρων με αποχαιρετισμό. Είναι η χρονιά όπου το σινεμά, λίγο πριν την πανδημία και την πλήρη επικράτηση του streaming, αποτιμά την ίδια του την ιστορία. Μια χρονιά που πήγε τόσο καλά και εισπρακτικά και καλλιτεχνικά που πιστέψαμε σε μια ανάκαμψη του σινεμά που δεν ήρθε ποτέ.

Το Parasite του Bong Joon-ho γεφυρώνει το arthouse με το παγκόσμιο κοινό, αποκαλύπτοντας τις ταξικές εντάσεις του σύγχρονου κόσμου και επικρατώντας τόσο στις Κάννες όσο και στα Όσκαρ. Το Once Upon a Time in Hollywood του Tarantino είναι μια νοσταλγική ανακατασκευή ενός χαμένου κινηματογραφικού παραδείσου, ενώ το The Irishman λειτουργεί ως επιτάφιος του γκανγκστερικού μύθου με τον Σκορσέζε να το ξέρει καλύτερα από οποιονδήποτε. Το Portrait of a Lady on Fire της Σελίν Σιαμά επαναπροσδιορίζει το βλέμμα και την επιθυμία. Το 2019 δεν είναι απλώς μια καλή χρονιά — είναι μια παύση πριν τη μετάβαση. Το Joker αποδεικνύεται σαρωτικό και δημοφιλές με πολλές αντιπαραθέσεις, το Toy Story 4 μας επιστρέφει στον κόσμο των παιχνιδιών ενώ σπάνε ταμεία οι Avengers Endgame, Frozen 2 και Star Wars The Rise of Skywalker μαζί με Spider Man Far from Home και Aladdin του Γκάι Ρίτσι. Ο Sam Mendes μας ξαφνιάζει ευχάριστα με το πολύ καλό 1917, ο Noah Baumbach με το Marriage Story και ο Taika Waititi με το Jojo Rabbit, το Netflix βγάζει ένα εξαιρετικό χριστουγεννιάτικο animation, το Klaus. O Ari Aster σκηνοθετεί το Midsommar, η Joanna Hogg το Souvenir, ο Robert Eggers το The Lighthouse, ο Rian Johnson το πρώτο και καλύτερο Knives Out, τα αδέρφια Safdie το Uncut Gems, ο Κλιντ Ίστγουντ το Richard Jewell και η Greta Gerwig την νέα εκδοχή του Little Women

Αν οι μεγάλες χρονιές του σινεμά μας διδάσκουν κάτι, είναι ότι η κινηματογραφική τέχνη ανθίζει όταν βρίσκεται σε κρίση. Κάθε μία από αυτές τις χρονιές σηματοδοτεί μια στιγμή όπου το σινεμά δεν αρκείται στο να αφηγείται ιστορίες, αλλά επιχειρεί να κατανοήσει τον κόσμο – και τον εαυτό του.