Η κινηματογραφική Patricia Highsmith

Η Patricia Highsmith δεν έγραψε απλώς αστυνομικά μυθιστορήματα. Έγραψε ιστορίες για τη σκοτεινή πλευρά της ανθρώπινης επιθυμίας, για την ενοχή που δεν φαίνεται, για εγκλήματα χωρίς τιμωρία και για χαρακτήρες που δεν ζητούν συγχώρεση. Δεν είναι τυχαίο ότι το σινεμά —και μάλιστα το ευρωπαϊκό όσο και το αμερικανικό— επέστρεψε ξανά και ξανά στα βιβλία της.

Από τον Τομ Ρίπλεϊ μέχρι ανώνυμους δολοφόνους της διπλανής πόρτας, η Highsmith υπήρξε μια από τις πιο «κινηματογραφικές» συγγραφείς του 20ού αιώνα.

Strangers on a Train (1951) – Alfred Hitchcock

Βασισμένο στο μυθιστόρημα Strangers on a Train (1950)

Η πρώτη και ίσως πιο εμβληματική μεταφορά έργου της Highsmith. Ο Χίτσκοκ παίρνει την ιδέα της «ανταλλαγής φόνων» και τη μετατρέπει σε καθαρό σασπένς. Αν και η ταινία μαλακώνει την ηθική αμφισημία του βιβλίου, διατηρεί τον πυρήνα: το έγκλημα ως πειρασμός και παιχνίδι εξουσίας. Η Highsmith δεν ήταν ποτέ απολύτως ικανοποιημένη με τον τόνο της ταινίας, αλλά η κινηματογραφική της κληρονομιά ξεκινά από εδώ.

Purple Noon / Plein Soleil (1960) – René Clément

Βασισμένο στο The Talented Mr. Ripley (1955)

Ο Αλέν Ντελόν ως Τομ Ρίπλεϊ: όμορφος, επικίνδυνος, σχεδόν αθώος. Η γαλλική εκδοχή δίνει έμφαση στον ήλιο, στο σώμα, στη ζήλια και στο βλέμμα. Είναι ίσως η πιο «ερωτική» εκδοχή του Ρίπλεϊ, αλλά και η λιγότερο πιστή στο σκοτεινό φινάλε της Highsmith. Παρ’ όλα αυτά, παραμένει κλασική.

This Sweet Sickness (1977) – Claude Miller

από το μυθιστόρημα This Sweet Sickness (1960)

Μια από τις πιο υπόγειες και ψυχολογικά ανησυχητικές μεταφορές της Highsmith. Ο Claude Miller κινηματογραφεί την εμμονή όχι ως πάθος αλλά ως καθημερινή ψευδαίσθηση. Ο ήρωας ζει μια διπλή ζωή, χτίζοντας ένα φανταστικό μέλλον που σταδιακά μετατρέπεται σε εφιάλτη. Εδώ η Highsmith δεν ενδιαφέρεται για το έγκλημα, αλλά για τη λεπτή γραμμή ανάμεσα στη μοναξιά και την παράνοια. Πρωταγωνιστής ο Gerard Depardieu. 

The American Friend (1977)-Wim Wenders

Η συγγραφέας έχει γράψει πέντε βιβλία με ήρωα τον Ripley. Το πρώτο και το τρίτο έχει μεταφερθεί από δύο φορές, το δεύτερο μία και το τέταρτο και πέμπτο καμία. Η ταινία του Wenders με τον Dennis Hopper ως Ripley και τον Bruno Ganz είναι βασισμένη στο τρίτο βιβλίο, Ripley's Game. 

The Talented Mr. Ripley (1999) – Anthony Minghella

Η πιο δημοφιλής κινηματογραφική εκδοχή του ήρωα. Ο Minghella μετατρέπει το ψυχρό μυθιστόρημα σε τραγωδία επιθυμίας και απωθημένου έρωτα. Ο Ματ Ντέιμον δίνει έναν Ρίπλεϊ εύθραυστο και απελπισμένο, ενώ η ταινία φωτίζει έντονα την ομοερωτική διάσταση που στο βιβλίο είναι υπόγεια αλλά καθοριστική.

Ripley’s Game (2002) – Liliana Cavani

Ίσως η πιο πιστή στο πνεύμα της Highsmith. Ο Τζον Μάλκοβιτς ενσαρκώνει έναν ώριμο, ειρωνικό, σχεδόν βαριεστημένο Ρίπλεϊ, που χειραγωγεί τους άλλους χωρίς τύψεις. Η Cavani δεν ζητά τη συμπάθεια του θεατή — τον προκαλεί να αποδεχτεί έναν ήρωα που δεν λυτρώνεται ποτέ.

The Two Faces of January (2014) – Hossein Amini

από το ομώνυμο μυθιστόρημα (1964)

Ένα κομψό, ατμοσφαιρικό θρίλερ με φόντο την Ελλάδα, που αντλεί τη δύναμή του από τα βλέμματα και τις σχέσεις εξουσίας. Το τρίγωνο εξαπάτησης ανάμεσα στους χαρακτήρες θυμίζει έντονα τον κόσμο του Ρίπλεϊ, χωρίς όμως να τον αντιγράφει. Ο Amini δίνει έμφαση στη ζήλια, την απάτη και την ηθική ασάφεια, παραμένοντας πιστός στο πνεύμα της Highsmith. Με τους Viggo Mortensen και Kirsten Dunst. 

Carol (2015) – Todd Haynes

Βασισμένο στο The Price of Salt (1952)

Η πιο τρυφερή και ταυτόχρονα πολιτική μεταφορά έργου της Highsmith. Γυρισμένη με μελαγχολική κομψότητα, η ταινία του Haynes αναδεικνύει την καταπιεσμένη επιθυμία, το βλέμμα, τη σιωπή. Ένα queer love story χωρίς τιμωρία — κάτι εξαιρετικά ριζοσπαστικό για την εποχή που γράφτηκε το βιβλίο.

Deep Water (2022) – Adrian Lyne

Μια πιο αμφιλεγόμενη μεταφορά. Το ψυχολογικό παιχνίδι ενός γάμου που σαπίζει μετατρέπεται σε ερωτικό θρίλερ με έμφαση στο σώμα και λιγότερο στην υπαρξιακή κενότητα που διαπερνά το βιβλίο. Παρά τις αδυναμίες της, παραμένει ενδιαφέρουσα ως απόπειρα αναβίωσης του ερωτικού thriller μέσα από το βλέμμα της Highsmith. Το ίδιο βιβλίο είχε γίνει ταινία για το γαλλικό σινεμά το 1981 με τους Isabelle Hupert και Jean Louis Trintignant. 

The Cry of the Owl (1987 & 2009)

Δύο λιγότερο γνωστές μεταφορές του ίδιου μυθιστορήματος, που αποδεικνύουν πόσο δύσκολο είναι να αποδοθεί κινηματογραφικά η «σιωπηλή ενοχή» των χαρακτήρων της Highsmith. Η απειλή εδώ δεν είναι το έγκλημα, αλλά η παρεξήγηση και η κοινωνική ασφυξία.

Γιατί η Highsmith επιστρέφει ξανά και ξανά στο σινεμά;

Γιατί οι ιστορίες της δεν βασίζονται στο «ποιος το έκανε», αλλά στο γιατί κανείς δεν νιώθει τύψεις. Οι ήρωές της δεν ζητούν λύτρωση, δεν μεταμορφώνονται, δεν τιμωρούνται απαραίτητα. Είναι επικίνδυνα ανθρώπινοι.

Σε μια εποχή όπου το σινεμά αναζητά όλο και πιο σύνθετους αντι-ήρωες, η Patricia Highsmith παραμένει πιο επίκαιρη από ποτέ.