Όταν το Χόλιγουντ έκανε λευκούς μη λευκούς χαρακτήρες

 

Η επιλογή του Κρίστοφερ Νόλαν για μια μαύρη Ωραία Ελένη την οποία υποδύθηκε η βραβευμένη με Όσκαρ Λουπίτα Νιόγκο προκάλεσε οργισμένη αντίδραση από σωρεία φανατισμένων υπέρ μιας λευκής κατηγορώντας την woke ατζέντα. Αμφιβάλλω αν στους ίδιους κύκλους προκάλεσε αντιδράσεις η επιλογή μιας γερμανικής καταγωγής λευκής ξανθιάς Ντάιαν Κρούγκερ για τον ρόλο της ομηρικής Ελένης στην Τροία του Πίτερσεν που καμία σχέση δεν είχε με την ωραία Ελένη αν είχε υπάρξει μιας και δεν μιλάμε για ιστορικό πρόσωπο αλλά στοιχείο μυθολογίας. Το να αναφέρουμε ότι η ξανθιά πανέμορφη με όρους Δυτικής αισθητικής Ελένη είναι μια βικτωριανή φαντασίωση του 19ου αιώνα, είναι περιττό.Φαντάζομαι κανείς δεν αντέδρασε όταν ο Αμερικανός Ματ Ντέιμον μιλώντας αγγλικά υποδύεται τον Έλληνα πολυμήχανο Οδυσσέα ή όταν το αμερικανάκι Τον Χόλαντ αποκαλεί στην ταινία τον πατέρα του daddy. Τι σχέση εχουν όλα αυτά με την πατροπαράδοτη Οδύσσεια; Καμία. Αλλά μάλλον επειδή ειναι όμορφοι λευκοί δεν ενόχλησαν κανέναν. Έτσι άνοιξε ακόμη μία φορά η συζήτηση για το αν ένας κινηματογραφικός χαρακτήρας πρέπει να ακολουθεί πιστά την εθνική ή φυλετική του προέλευση. Είτε πρόκειται για την ελληνική μυθολογία είτε για ιστορικά πρόσωπα, λογοτεχνικούς ήρωες ή χαρακτήρες από κόμικς, το θέμα διχάζει. Ωστόσο, υπάρχει μια ενδιαφέρουσα ιστορική ειρωνεία. Για περισσότερο από έναν αιώνα το Χόλιγουντ έκανε σχεδόν αποκλειστικά το αντίθετο: αντικαθιστούσε μη λευκούς χαρακτήρες με λευκούς σταρ. Το φαινόμενο ονομάστηκε whitewashing και αποτέλεσε πάγια πρακτική των μεγάλων στούντιο. Ενώ δηλαδή όλοι εξανίστανται για το blackwashing, ότι κανουν μαύρους τους ήρωες της ιστορίας ή μυθολογίας στο όνομα της συμπερίληψης, πέρα από κάποιες ομάδες μειονοτήτων στις οποίες ουδείσ έδινε σημασία, κατά τα άλλα ποιος διαφωνούσε για την λεύκανση που έκαναν σε τόσους Αφρικανούς, Ασιάτες και ιθαγενείς χαρακτήρες από την ιστορία, την μυθολογία, την λογοτεχνία και το θέατρο; Ακολουθούν έντεκα  από τις πιο χαρακτηριστικές περιπτώσεις.

1. John Wayne ως Τζένγκις Χαν – The Conqueror (1956)

Ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα whitewashing στην ιστορία του κινηματογράφου. Ο John Wayne, ταυτισμένος όσο κανείς με τον Αμερικανό καουμπόι, κλήθηκε να ενσαρκώσει τον Μογγόλο στρατηλάτη Τζένγκις Χαν. Με έντονο μακιγιάζ και εξωτικά κοστούμια, η επιλογή θεωρήθηκε ακόμη και τότε ατυχής. Σήμερα η ταινία αναφέρεται σχεδόν αποκλειστικά ως παράδειγμα του πώς το Χόλιγουντ αγνοούσε πλήρως την αυθεντική εκπροσώπηση άλλων πολιτισμών.

2. Elizabeth Taylor ως Κλεοπάτρα – Cleopatra (1963)

Η ερμηνεία της Elizabeth Taylor θεωρείται εμβληματική, όμως η επιλογή της έχει επανεξεταστεί τις τελευταίες δεκαετίες. Η Κλεοπάτρα ανήκε στη δυναστεία των Πτολεμαίων, ελληνικής-μακεδονικής καταγωγής, αλλά ήταν βασίλισσα της Αιγύπτου και συνδέεται αναπόσπαστα με τον αιγυπτιακό πολιτισμό. Σήμερα αρκετοί υποστηρίζουν ότι ένας τέτοιος ρόλος θα μπορούσε να δοθεί σε ηθοποιό με μεγαλύτερη πολιτισμική ή γεωγραφική εγγύτητα προς τον χαρακτήρα, ενώ άλλοι θεωρούν πως η επιλογή της Taylor παραμένει καλλιτεχνικά δικαιολογημένη.

3. Mickey Rooney ως Mr. Yunioshi – Breakfast at Tiffany's (1961)

Από τις πιο αμφιλεγόμενες ερμηνείες όλων των εποχών. Ο Mickey Rooney υποδύθηκε έναν Ιάπωνα γείτονα φορώντας προσθετικά χαρακτηριστικά προσώπου και μιλώντας με υπερβολική, καρικατουρίστικη προφορά. Η ερμηνεία βασίστηκε σχεδόν αποκλειστικά σε ρατσιστικά στερεότυπα και σήμερα θεωρείται χαρακτηριστικό παράδειγμα της αντιμετώπισης των Ασιατών από το κλασικό Χόλιγουντ. Ακόμη και οι δημιουργοί της ταινίας έχουν δεχθεί έντονη κριτική γι' αυτή την επιλογή.

4. Laurence Olivier ως Οθέλλος – Othello (1965)

Για πολλές δεκαετίες ήταν σύνηθες λευκοί ηθοποιοί να υποδύονται τον Οθέλλο χρησιμοποιώντας blackface. Η πιο γνωστή περίπτωση είναι εκείνη του Laurence Olivier, ενός από τους σημαντικότερους Σαιξπηρικούς ηθοποιούς του 20ού αιώνα. Αν και η ερμηνεία του επαινέθηκε τότε, σήμερα αντιμετωπίζεται ως χαρακτηριστικό παράδειγμα μιας πρακτικής που απέκλειε μαύρους ηθοποιούς από έναν ρόλο που τους αφορούσε άμεσα.

5. Jake Gyllenhaal ως Πρίγκιπας της Περσίας – Prince of Persia: The Sands of Time (2010)

Το δημοφιλές videogame διαδραματίζεται στην αρχαία Περσία και ο πρωταγωνιστής είναι σαφώς περσικής καταγωγής. Παρ' όλα αυτά, η Disney επέλεξε τον Jake Gyllenhaal, έναν λευκό Αμερικανό ηθοποιό. Η επιλογή πυροδότησε συζητήσεις για τη συνεχή προτίμηση των στούντιο σε αναγνωρίσιμους δυτικούς σταρ εις βάρος ηθοποιών από τη Μέση Ανατολή.

6. Christian Bale, Joel Edgerton και Sigourney Weaver – Exodus: Gods and Kings (2014)

Η ταινία του Ridley Scott δέχθηκε σφοδρή κριτική επειδή σχεδόν όλοι οι βασικοί χαρακτήρες της αρχαίας Αιγύπτου και της βιβλικής ιστορίας ερμηνεύτηκαν από λευκούς ηθοποιούς. Ο ίδιος ο Scott είχε δηλώσει ότι δύσκολα θα εξασφάλιζε τη χρηματοδότηση μιας τόσο ακριβής παραγωγής χωρίς μεγάλα ονόματα του Χόλιγουντ, μια απάντηση που άνοιξε ακόμη περισσότερο τη συζήτηση για τη σχέση εμπορικότητας και εκπροσώπησης.

7. Scarlett Johansson ως Motoko Kusanagi – Ghost in the Shell (2017)

Το θρυλικό ιαπωνικό manga και anime απέκτησε μια αμερικανική κινηματογραφική μεταφορά με πρωταγωνίστρια τη Scarlett Johansson. Αν και η ταινία προσπάθησε σεναριακά να δικαιολογήσει την αλλαγή, πολλοί θεώρησαν ότι χάθηκε μια σημαντική ευκαιρία να πρωταγωνιστήσει μια Ιαπωνέζα ή γενικότερα Ασιάτισσα ηθοποιός σε μια από τις πιο διάσημες ασιατικές ιστορίες επιστημονικής φαντασίας.

8. Tilda Swinton ως Ancient One – Doctor Strange (2016)

Στα κόμικς της Marvel ο Ancient One είναι ένας ηλικιωμένος άνδρας θιβετιανής καταγωγής. Στην κινηματογραφική εκδοχή μετατράπηκε σε μια Κελτικής καταγωγής γυναίκα, την οποία υποδύθηκε η Tilda Swinton. Η Marvel εξήγησε ότι επιθυμούσε να αποφύγει στερεότυπα γύρω από τον «σοφό γέροντα της Ανατολής», όμως πολλοί θεώρησαν ότι τελικά απλώς αντικατέστησε έναν ασιατικό χαρακτήρα με έναν λευκό.

9. Emma Stone ως Allison Ng – Aloha (2015)

Ο χαρακτήρας της Allison Ng παρουσιάζεται ως γυναίκα με χαβανέζικη και ασιατική καταγωγή. Η επιλογή της Emma Stone προκάλεσε έντονες αντιδράσεις ήδη πριν από την κυκλοφορία της ταινίας, ενώ αργότερα ο σκηνοθέτης Cameron Crowe παραδέχθηκε δημόσια ότι η επιλογή αυτή υπήρξε λανθασμένη.

10. Johnny Depp ως Tonto – The Lone Ranger (2013)

Ο Tonto αποτελεί έναν από τους πιο γνωστούς ιθαγενείς χαρακτήρες της αμερικανικής ποπ κουλτούρας. Παρότι ο Johnny Depp υποστήριξε ότι έχει μακρινές ρίζες από ιθαγενείς πληθυσμούς, πολλοί εκπρόσωποι των αυτόχθονων κοινοτήτων αντέδρασαν θεωρώντας ότι ακόμη ένας σημαντικός ρόλος αφαιρέθηκε από ηθοποιούς που θα μπορούσαν να εκπροσωπήσουν αυθεντικά τον χαρακτήρα.

11. Angelina Jolie ως Mariane Pearl- A Mighty Heart (2007)

Η ταινία αφηγείται την αληθινή ιστορία της δημοσιογράφου Mariane Pearl, η οποία έχει αφροκουβανική και ολλανδική καταγωγή. Η επιλογή της Angelina Jolie προκάλεσε συζητήσεις, καθώς χρειάστηκε ειδικό μακιγιάζ για να πλησιάσει την εμφάνιση της Pearl. Αν και η ίδια η Mariane Pearl υποστήριξε δημόσια την επιλογή της Jolie, η ταινία εξακολουθεί να αναφέρεται ως χαρακτηριστική περίπτωση whitewashing.

Η συζήτηση συνεχίζεται

Οι παραπάνω περιπτώσεις δείχνουν ότι το ζήτημα της εκπροσώπησης δεν γεννήθηκε τα τελευταία χρόνια. Αντίθετα, για δεκαετίες το Χόλιγουντ άλλαζε συστηματικά την καταγωγή χαρακτήρων προκειμένου να εξυπηρετήσει τις εμπορικές του ανάγκες και να αξιοποιήσει τα μεγαλύτερα ονόματα της εποχής. Σήμερα η τάση μοιάζει να κινείται προς την αντίθετη κατεύθυνση, με επιλογές που συχνά επιδιώκουν μεγαλύτερη πολυμορφία, προκαλώντας όμως νέες αντιδράσεις όταν αφορούν ιστορικά ή μυθολογικά πρόσωπα. Ίσως τελικά το πραγματικό ερώτημα να μην είναι αν ένας ηθοποιός «μοιάζει» με τον χαρακτήρα που υποδύεται, αλλά ποια είναι τα όρια ανάμεσα στην καλλιτεχνική ελευθερία, την ιστορική ακρίβεια και την ανάγκη για ουσιαστική εκπροσώπηση.